{"id":5599,"date":"2022-04-03T07:36:03","date_gmt":"2022-04-03T04:36:03","guid":{"rendered":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/?p=5599"},"modified":"2022-04-03T07:36:03","modified_gmt":"2022-04-03T04:36:03","slug":"fizige-nazaran-hayat-2-boyutlu-kozmosta-de-var-olabiliyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/?p=5599","title":{"rendered":"Fizi\u011fe Nazaran Hayat, 2 Boyutlu Kozmosta de Var Olabiliyor"},"content":{"rendered":"

Bizim alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla kozmosta uzay\u0131n 3 boyutu (en, uzunluk, derinlik) ve vaktin bir boyutu bulunuyor. Yani bizim ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kozmosta 3+1 boyut\u00a0bulunuyor. Pekala hayat iki boyutlu bir cihanda var olabilir mi?<\/p>\n

Fizik\u00e7iler, son y\u0131llada ger\u00e7ekle\u015ftirdikleri birtak\u0131m \u00e7al\u0131\u015fmalarla bu soruya cevap ar\u0131yorlar.\u00a0Genel kan\u0131 ise birden fazla vaktin oldu\u011fu d\u00f6rt boyutlu yap\u0131da hayat\u0131n olmayaca\u011f\u0131 taraf\u0131nda. Yani 3+1 boyutlu cihandan \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131m\u0131z yok. Nat\u00fcrel ki bu teori, bilimde antropik prensibe dayal\u0131 olarak geli\u015ftiriliyor. Antropik unsur, fizikte ve kozmolojide tek bir \u00f6m\u00fcr modeli oldu\u011fu varsay\u0131m\u0131na dayan\u0131yor.<\/p>\n

Pekala daha kolay bir kainatta -mesela 2+1 boyutlu bir evrende- \u00f6m\u00fcr ortaya \u00e7\u0131kabilir miydi? Fizik\u00e7iler, iki boyutlu d\u00fczlemde hayat\u0131 destekleyebilecek kompleks yap\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n pek de m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu. Ayr\u0131yeten bu evrenlerde k\u00fctle\u00e7ekimin olu\u015famayaca\u011f\u0131n\u0131, haliyle de G\u00fcne\u015f Sistemi gibisi yap\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmayaca\u011f\u0131n\u0131 savunuyorlard\u0131.<\/p>\n

<\/p>\n

Kaliforniye \u00dcniversitesi\u2019nden James Scargill\u2019in ara\u015ft\u0131rmas\u0131 ise\u00a0b\u00fct\u00fcn kestirimlere kar\u015f\u0131n 2+1 boyutlu kainatlar\u0131n hem k\u00fctle\u00e7ekimini hem de hayat\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in gereken kompleks yap\u0131lar\u0131 bar\u0131nd\u0131rabildi\u011fini ortaya koydu. \u00c7al\u0131\u015fma, antropik tart\u0131\u015fman\u0131n da alt\u0131n\u0131 bo\u015faltm\u0131\u015f oldu.<\/p>\n

\u00d6ncelikli olarak tart\u0131\u015fma hakk\u0131nda biraz bilgi vermek gerekiyor. Kozmostaki yap\u0131, \u00f6m\u00fcr i\u00e7in \u00fclk\u00fc hale getirilmi\u015f \u00fczere g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Mesela yap\u0131 sabiti, 1\/137 \u00fczere alakas\u0131z bir oran olarak g\u00f6ze \u00e7arpsa da oranda ya\u015fanacak k\u00fc\u00e7\u00fck bir de\u011fi\u015fiklik, atomlar\u0131n ve kompleks nesnelerin olu\u015fmas\u0131n\u0131 engellerdi. Bu t\u00fcrl\u00fc bir kozmosta bizim bildi\u011fimiz \u00f6m\u00fcr ortaya \u00e7\u0131kamazd\u0131. Sonu\u00e7ta biz, karbon bazl\u0131 organikleriz ve ortamda karbon ve \u00f6teki atomlar yoksa biz de yokuz demektir. Antropik yakla\u015f\u0131m\u0131 savunanlar, bu yap\u0131da di\u011fer bir k\u0131ymet olmas\u0131 durumunda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yap\u0131labilecek bir m\u00fc\u015fahede olmayaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131.<\/p>\n

1990\u2019larda Max Tegmark isimli bir fizik\u00e7i, benzeri bir arg\u00fcman geli\u015ftirdi. Tegmark, farkl\u0131 fizik kurallar\u0131 olan bir kainatta iddia yap\u0131labilecek m\u00fc\u015fahedeler olmayaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi.<\/p>\n

D\u00f6rt boyutlu evrenlerde ise Newton\u2019un kanunlar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yor, \u00f6rne\u011fin dairesel y\u00f6r\u00fcngeler asla ortaya \u00e7\u0131kam\u0131yor. Haliyle G\u00fcne\u015f Sistemi gibisi yap\u0131lar da olu\u015fmuyor. Bizimkinden fazla boyutu olan evrenlerde, en az\u0131ndan teorik olarak klasik atomlar ortaya \u00e7\u0131kam\u0131yor, \u00f6m\u00fcr olu\u015fmuyor.<\/p>\n

<\/p>\n

Daha az boyutlu kainatlar kelam konusu oldu\u011funda ise arg\u00fcman daha zay\u0131f hale geliyor. Bunlardan birincisi, iki boyutlu cihanda genel g\u00f6relilik teorisinin i\u015flemedi\u011fi istikametinde. Scargill ise farkl\u0131 bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc savunuyor. \u00c7ok daha kolay, b\u00fcsb\u00fct\u00fcn skaler bir yer \u00e7ekiminin olabilece\u011fini savunan ara\u015ft\u0131rmac\u0131, b\u00f6ylelikle kararl\u0131 y\u00f6r\u00fcngelerin ve mant\u0131kl\u0131 bir kozmolojinin olu\u015fabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n

Scargill, s\u0131k\u0131nt\u0131ya n\u00f6ral a\u011f a\u00e7\u0131s\u0131ndan yakla\u015farak yeni makalesini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131, biyolojik n\u00f6ral a\u011flar\u0131n karma\u015f\u0131k yap\u0131s\u0131n\u0131n 2 boyutlu sistem taraf\u0131ndan da \u00fcretilebilmesi gereken \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklerle tan\u0131mlanabildi\u011fini belirtti. Burada da \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fcnya\u201d teorisini \u00f6rnek g\u00f6sterdi. Bu teori, az say\u0131da k\u00fc\u00e7\u00fck ad\u0131mla kompleks a\u011f kurabilmeyi a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Ayr\u0131yeten beyinde, y\u00fcksek ve al\u00e7ak transfer oluyor. Bu transferler, kritiklik ismi verilen istikrar noktalar\u0131na ula\u015fabiliyor. Bunun olu\u015fmas\u0131 i\u00e7in de hiyerar\u015fik yap\u0131l\u0131 sistem olmas\u0131 gerekiyor. Scargill\u2019in sordu\u011fu soru, bu \u00f6zelliklere sahip bir 2 boyutlu d\u00fczlem olup olamayaca\u011f\u0131 oldu.<\/p>\n

<\/p>\n

Birinci ba\u015fta pek muhtemel gelmeyen bu yap\u0131lar\u0131n ger\u00e7ek olabilece\u011fini ortaya \u00e7\u0131karan ara\u015ft\u0131rmac\u0131, 2 boyutlu a\u011flar\u0131n da mod\u00fcler olarak kurulabildiklerini ve bu grafiklerin kimi k\u00fc\u00e7\u00fck d\u00fcnya \u00f6zelliklerini ta\u015f\u0131d\u0131klar\u0131n\u0131 ispatlad\u0131. Scargill ayr\u0131yeten bu yap\u0131lar\u0131n iki transfer noktas\u0131 ortas\u0131nda ilerleyebildi\u011fini, kritikli\u011fe ula\u015fabildiklerini g\u00f6sterdi.<\/p>\n

Scargill\u2019in ara\u015ft\u0131rmas\u0131, 2+1 boyutlu evrenlerde hayat olabilece\u011fi konusunda de\u011ferli bir tez olu\u015fturuyor.<\/p>\n

<\/div>\n
\n
<\/div>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bizim alg\u0131lad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla kozmosta uzay\u0131n 3 boyutu (en, uzunluk, derinlik) ve vaktin bir boyutu bulunuyor. Yani bizim ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z kozmosta 3 …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":5600,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[851],"tags":[1411,1409,1410],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5599"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5599"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5599\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":5601,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/5599\/revisions\/5601"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5600"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5599"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=5599"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=5599"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}