{"id":33587,"date":"2022-05-27T09:18:04","date_gmt":"2022-05-27T06:18:04","guid":{"rendered":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/?p=33587"},"modified":"2022-05-27T09:18:04","modified_gmt":"2022-05-27T06:18:04","slug":"islemcilerin-temel-yapi-tasi-transistor-nedir-nasil-calis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/?p=33587","title":{"rendered":"\u0130\u015flemcilerin Temel Yap\u0131 Ta\u015f\u0131 ‘Transist\u00f6r’ Nedir, Nas\u0131l \u00c7al\u0131\u015f"},"content":{"rendered":"

Teknoloji d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an transist\u00f6r<\/strong>, dijital ihtilalin yap\u0131 ta\u015f\u0131 olarak kabul ediliyor. \u015eayet transist\u00f6r denilen bir icat olmasayd\u0131, bug\u00fcn daima kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z telefon, bilgisayar ve otomobiller art\u0131k oldu\u011fundan \u00e7ok daha farkl\u0131 bir donan\u0131ma sahip olurdu. Bundan 20 y\u0131l evvelki bilgisayarlardan kat kat g\u00fc\u00e7l\u00fc olan telefonlar\u0131n cebimize girmesini sa\u011flayan \u015fey de transist\u00f6rlerin ta kendisi.<\/p>\n

Son derece kolay g\u00f6z\u00fcken lakin karma\u015f\u0131k bir yap\u0131ya<\/strong> sahip olan transist\u00f6r\u00fcn ne oldu\u011funu ve nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 hi\u00e7 merak ettiniz mi? Elektronik sanayisinde kullan\u0131m alan\u0131 bir olduk\u00e7a yayg\u0131n olan transist\u00f6rlere daima birlikte daha yak\u0131ndan bakal\u0131m istedik. Keyifli okumalar dileriz. <\/p>\n

Transist\u00f6r nedir?<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Transist\u00f6r<\/strong>, elektronik devrelerde dola\u015fan k\u00fc\u00e7\u00fck devre ak\u0131mlar\u0131n\u0131 y\u00fckseltip al\u00e7atabilen ve tansiyonlar\u0131 denetim edebilen yar\u0131 iletken<\/em> bir devre eleman\u0131d\u0131r. Kablolardaki, devre yollar\u0131ndaki elektronlar\u0131 denetim edebilen transist\u00f6rler, bu sayede elektri\u011fi de denetim eden ayg\u0131tlar olarak tan\u0131n\u0131r. T\u0131pk\u0131 vakitte, devrede anahtarlama vazifesini de yerine getirebilirler.<\/p>\n

Transist\u00f6r, yaln\u0131zca ak\u0131m\u0131 iletmekle kalmaz, birebir vakitte devre kart\u0131ndan ge\u00e7en g\u00fcc\u00fc y\u00fckseltip azaltman\u0131za<\/em> imkan sa\u011flar. Transist\u00f6rlerin devre kart\u0131nda ekseriyetle 3 baca\u011f\u0131 bulunur. Bu bacaklardan birisine uygulanan ak\u0131m ile \u00f6b\u00fcr bacaklar ortas\u0131ndaki olan elektrik ak\u0131m\u0131, hassas bir bi\u00e7imde denetim edilebilir durumdad\u0131r.<\/p>\n

\u0130\u015flemcilerdeki transist\u00f6rlerin say\u0131s\u0131 neden fazlad\u0131r?<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

\u0130\u015flemcilerde bu transist\u00f6rlerden mikroskopik boyutlarda milyonlarcas\u0131 bulunur (\u00d6rn: Apple Silicon M1 i\u015flemcisinde 16 milyon transist\u00f6r vard\u0131r). Bir i\u015flemcide ne kadar fazla transist\u00f6r varsa o kadar y\u00fcksek s\u00fcrat ve performans \u00fcretilir, bu transist\u00f6rler birbirlerine ne kadar yak\u0131n olursa o kadar az g\u00fc\u00e7 t\u00fcketilir.<\/p>\n

Transist\u00f6rlerin kullan\u0131m alan\u0131<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Elektronik sanayisinde transist\u00f6r\u00fcn kullan\u0131lmad\u0131\u011f\u0131 bir alan neredeyse yok diyebiliriz. Transist\u00f6r, Bell \u015firketi taraf\u0131ndan evvel sesi iletmek ve denetim etmek<\/strong> \u00fczere telefonlarda kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131 ve akabinde radyo, televizyon ve bilgisayar \u00fczere g\u00fcnl\u00fck hayat\u0131m\u0131z\u0131n bir mod\u00fcl\u00fc oldu. <\/p>\n

Bir devreye sahip rastgele bir \u015feyde transist\u00f6r olmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir durum. Arduino\u2019dan elektronik gitar\u0131m\u0131z\u0131 ba\u011flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z amfiye kadar her t\u00fcrl\u00fc elektronik devrede ak\u0131m\u0131 ve tansiyonu denetim etmek i\u00e7in transist\u00f6r<\/strong><\/em> bulunmas\u0131 kaidedir. <\/p>\n

Transist\u00f6r nas\u0131l icat edildi?<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Transist\u00f6r, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulu\u015flar\u0131ndan birisi olarak kabul edilmekle birlikte elektronik d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an bir yenilik olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Birinci icat, asl\u0131nda transist\u00f6r\u00fcn kendisi de\u011fildi fakat onun ana s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 olu\u015fturuyordu. Birinci patent ba\u015fvurusu, bak\u0131r s\u00fclf\u00fcrden<\/strong> olu\u015fan \u00fc\u00e7 elektrota sahip bir bulu\u015f yapan fizik\u00e7i Julius Lilienfield taraf\u0131ndan yap\u0131ld\u0131. <\/p>\n

Patentin verilmesinden 20 y\u0131l sonra, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck telefon \u015firketlerinden birisi olan Bell kurulu\u015flar\u0131, bu icad\u0131 geli\u015ftirmeye ba\u015flad\u0131. Bell, John Bardeen ve Walter Brattain\u2019den olu\u015fan bir tak\u0131m kurdu ve ikili, radyo ve telefon sinyallerinin denetim edilmesinde termiyonik<\/em> ismi verilen vakum lambalar\u0131n\u0131n yerini alabilecek <\/strong>bir devre i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flad\u0131. <\/p>\n

\u015eimdi bir y\u0131l ge\u00e7meden grup yar\u0131 iletken olan germanyum elementinin ileride transist\u00f6r<\/em><\/strong> ismini alacak olan y\u00fckseltme devresi i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fini ke\u015ffetti ve hem fazla g\u00fc\u00e7 t\u00fcketen hem de devasa yer kaplayan vakum lambalar\u0131n\u0131n yerini daha k\u00fc\u00e7\u00fck boyutlardaki transist\u00f6rler ald\u0131. <\/p>\n

Vakumlu lambalar\u0131n pabucu dama at\u0131ld\u0131:<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Vakumlu lambalar daha evvel televizyonlardan telefon sistemlerine kadar bir\u00e7ok farkl\u0131 alanda kullan\u0131l\u0131yordu. Elektronik devreleri tamamlamak i\u00e7in<\/strong> kullan\u0131lan vakum lambalar\u0131, her ne kadar misyonunu yerine getirse de m\u00fchendisler i\u00e7in pek de kullan\u0131\u015fl\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fma prensibine sahip de\u011fildi. <\/p>\n

M\u00fchendisler, transist\u00f6rlerin hem daha uygun maliyetli oldu\u011funu hem de daha istikrarl\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 fark edince, devrelerde vakumlu lamba kullan\u0131m\u0131na son verdi ve radyodan ba\u015flayarak \u00e7e\u015fitli alanlarda transist\u00f6r<\/strong> kullanmaya ba\u015flad\u0131. <\/p>\n

Transist\u00f6r ve vakumlu lamba ortas\u0131ndaki farklar:<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

M\u00fchendisler, vakumlu lambalar\u0131 kullanmadan evvel onlar\u0131 \u0131s\u0131tmak<\/strong> zorunda kal\u0131yordu. Kimi lambalar \u0131s\u0131dan patlarken, kimi de hakikat sonu\u00e7 vermekte ba\u015far\u0131s\u0131z oluyordu. Lakin transist\u00f6rlerin ak\u0131m\u0131 iletmesi i\u00e7in \u0131s\u0131nmas\u0131na gereksinim yoktu ve devre tetiklendi\u011fi anda<\/em> ak\u0131m\u0131 iletebiliyordu. <\/p>\n

Transist\u00f6rler, hem \u0131s\u0131nmaya muhta\u00e7l\u0131k duymad\u0131klar\u0131 hem de daha az voltajla \u00e7al\u0131\u015fabildi\u011fi i\u00e7in vakumlu lambalara k\u0131yasla \u00e7ok daha az g\u00fc\u00e7 t\u00fcketimine <\/strong>ve \u00e7ok daha uzun \u00f6m\u00fcre<\/strong> sahipti.<\/p>\n

Vakumlu lambalar cam oldu\u011fu i\u00e7in k\u0131r\u0131lma riski vard\u0131, lakin daha evvel de belirtti\u011fimiz \u00fczere transist\u00f6rler ya silikondan ya da germanyum elementinden<\/strong> olu\u015fuyordu ve bu da kolay kolay ziyan g\u00f6rmelerini engelliyordu. <\/p>\n

D\u00fcnden bug\u00fcne transist\u00f6rler:<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Daha evvel de belirtti\u011fimiz \u00fczere evvelce BJT transist\u00f6rler bulunuyordu ve bu transist\u00f6rler germanyum isimli yar\u0131 iletken elementten olu\u015fuyordu. 20 y\u0131l boyunca kullan\u0131lan germanyum transist\u00f6rlerin yerini, teknoloji ilerledik\u00e7e tekrar yar\u0131 iletken olan silikonlardan olu\u015fan MOSFET transist\u00f6rler<\/em><\/strong> ald\u0131. <\/p>\n

Silikon transist\u00f6rler, hem germanyuma nazaran daha d\u00fc\u015f\u00fck maliyetliydi hem de daha emniyetli sonu\u00e7lar elde ediyordu. Silikon transist\u00f6rlerin bir \u00f6b\u00fcr ho\u015f yan\u0131 ise, kullan\u0131m iste\u011fine ba\u011fl\u0131 olarak ba\u015fka metal ve oksit cinsleri ile<\/strong> birle\u015ftirilebilmesiydi. <\/p>\n

Transist\u00f6r\u00fcn bilgisayar \u00e7a\u011f\u0131na tesiri:<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

Transist\u00f6rler, elektronik \u00e7a\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir ihtilal yaratt\u0131ktan sonra, cep boyutlar\u0131ndaki birinci transist\u00f6rl\u00fc radyo, Texas Instruments ve IDEA isimli iki \u015firket taraf\u0131ndan 18 Ekim 1954 y\u0131l\u0131nda sat\u0131\u015fa sunuldu. Regency TR-1<\/strong> ismini verdikleri bu radyo, vakumlu lambalardan \u00fcreten radyolara nazaran hem daha uygun fiyatl\u0131yd\u0131 hem de daha y\u00fcksek performans sa\u011fl\u0131yordu. <\/p>\n

<\/p>\n

Transist\u00f6rlerin radyolar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcltebildi\u011fini g\u00f6ren m\u00fchendisler, t\u0131pk\u0131 olay\u0131n bilgisayarlarda da <\/strong>ger\u00e7ekle\u015febilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Birinci bilgisayarlardan birisi olan ENIAC, sahip oldu\u011fu 17.000 vakumlu lamba y\u00fcz\u00fcnden neredeyse 30 ton<\/em> a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131ndayd\u0131. M\u00fchendisler, transist\u00f6rlerin bilgisayarlarda da i\u015fe yarayabilece\u011fini anlay\u0131nca bilgisayar sanayisinde b\u00fcy\u00fck bir ihtilal ya\u015fand\u0131. <\/p>\n

Bilgisayar sanayisinde kullan\u0131lmaya ba\u015flanan silikon transist\u00f6r<\/strong>, bilgisayar\u0131n k\u0131sa m\u00fcddette \u00e7ok fazla say\u0131da hesaplama yapmas\u0131na imkan sa\u011flad\u0131. Bilgisayarlar, karma\u015f\u0131k misyonlar\u0131 tamamlamak i\u00e7in milyonlar, hatta milyarlarca transist\u00f6re muhta\u00e7l\u0131k duyar ve m\u00fchendisler de vakit i\u00e7erisinde ak\u0131l almaz say\u0131daki transist\u00f6r\u00fc bir \u00e7ip \u00fczerine yerle\u015ftirebilir hale geldiler.<\/p>\n

Transist\u00f6r nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131r?<\/b><\/p>\n

<\/p>\n

BJT, yani iki kutuplu eklem transist\u00f6rler, Base, Collector ve Emiter ismi verilen \u00fc\u00e7 bacaktan olu\u015fur. Bu devrede ak\u0131m, Base baca\u011f\u0131ndan<\/em><\/strong> gelir ve ak\u0131m ya Collector\u2019dan Emiter\u2019e, ya da tam ayk\u0131r\u0131s\u0131 olacak formda iletilir.<\/p>\n

Transist\u00f6r\u00fc anlatmak i\u00e7in kullan\u0131lan en yayg\u0131n \u00f6rneklerden birisi, her konutta bulunan musluklar\u0131n yap\u0131s\u0131 ile a\u00e7\u0131klanabilir. Muslu\u011fun vanas\u0131n\u0131 Base, su \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131n\u0131 Emiter ve suyun geldi\u011fi vanay\u0131 da Collector olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrsek; Base\u2019i, yan\u0131 vanay\u0131 a\u00e7t\u0131\u011f\u0131m\u0131z vakit bir su ak\u0131m\u0131 yaratm\u0131\u015f oluruz. Suyun gidi\u015f istikametini ise Collector ve Emiter ortas\u0131nda<\/em><\/strong> denetim edebiliriz.<\/p>\n

BJT transist\u00f6rler NPN ve PNP transist\u00f6r olmak \u00fczere ikiye ayr\u0131l\u0131r. Her iki transist\u00f6r de asl\u0131nda neredeyse t\u0131pk\u0131 misyonu yapar, lakin devreye ba\u011flan\u0131\u015f bi\u00e7imi birbirinden farkl\u0131l\u0131k g\u00f6sterir. NPN transist\u00f6rler m\u00fcspet baz ak\u0131m\u0131na<\/strong> gereksinim duyarken, PNP transist\u00f6rlerin \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 i\u00e7in negatif baz ak\u0131m\u0131na<\/strong> gereksinim duyulur. <\/p>\n

<\/p>\n

BJT transist\u00f6r\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda bir de silikondan olu\u015fan ve MOSFET ismi verilen, Gate, Drain ve Source olmak \u00fczere tekrar \u00fc\u00e7 bacaktan olu\u015fan transist\u00f6rler bulunur. MOSFET transist\u00f6rlerinin BJT\u2019lerden en b\u00fcy\u00fck fark\u0131, ak\u0131m yerine tansiyon ile tetiklenmesidir. MOSFET transist\u00f6rler BJT\u2019ye nazaran daha az \u0131s\u0131nd\u0131klar\u0131 i\u00e7in dijital elektronik devrelerde <\/strong>daha \u00e7ok tercih ediliyor, lakin BJT transist\u00f6r kadar ak\u0131m g\u00fcc\u00fc elde edemiyor. MOSFET transist\u00f6rler, birebir vakitte silikondan olu\u015ftu\u011fu i\u00e7in BJT transist\u00f6rlere nazaran daha d\u00fc\u015f\u00fck maliyetlerle<\/em><\/strong> \u00fcretilebiliyor.<\/p>\n

<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Teknoloji d\u00fcnyas\u0131nda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an transist\u00f6r, dijital ihtilalin yap\u0131 ta\u015f\u0131 olarak kabul ediliyor. \u015eayet transist\u00f6r denilen bir icat olmasayd\u0131, bug\u00fcn …<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":33588,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[851],"tags":[1492,5321,1067,4551,3551],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33587"}],"collection":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=33587"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33587\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":33589,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/33587\/revisions\/33589"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/33588"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=33587"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=33587"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/kutaybilen.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=33587"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}